ธรรมใน คือธรรมในพระทัย ธรรมในใจ อยู่ที่ใจ เกิดที่ใจ รู้ได้ที่ใจ เห็นได้ที่ใจ นี่เรียกว่าธรรมแท้อยู่ที่ใจ ธรรมนอกอยู่ตามคัมภีร์ใบลาน ธรรมในอยู่ที่หัวใจ สำคัญอยู่ตรงนี้ ใครอยากรู้จักธรรมในสนใจปฏิบัติภาวนาซิ รู้ได้จริง ๆ เพราะธรรมอยู่ในใจ เราไปหาแต่นอกมันก็ไม่ได้ ไม่เห็น เรียนมาเท่าไรก็คลำแต่นอก ไม่ได้เข้ามานี้ก็ไม่เห็น แต่ท่านปฏิบัติ ท่านค้น คุ้ยเขี่ยขุดค้นอยู่ที่นี่ รู้ที่นี่ เห็นที่นี่ ละที่นี่ นั่น ถ้าว่ากิเลสอยู่ในหัวใจ ละที่หัวใจเสีย ธรรมอยู่ที่หัวใจ เปิดขึ้นที่หัวใจถึงเห็น ทีนี้เวลารู้แล้วนี้มันไม่ได้เหมือนปริยัตินะ กินไม่หมดธรรมภายในใจ แต่ธรรมความจำกินหมด

หลวงตามหาบัว ญาณสัมปันโน
หลวงตามหาบัว ญาณสัมปันโน

         จะไปพูดที่ไหนๆ เทศน์ที่ไหนต้องดูหนังสือเสียจนแหลก ถึงขนาดนั้นไปอ่านแล้วยังต้องดูสมุด ดูหนังสือพกอยู่ในนั้นอีกด้วย ทั้งดูหนังสือ ทั้งพูด ทั้งมาดูแล้วทั้งพูด นั่นละความจำ มันต่างกันอย่างงั้น ทีนี้ความจริงไม่เป็นอย่างงั้น ความจริงอยู่ในใจหมด จะเอาแง่ไหนๆ จะออกทันทีๆ ๆ อย่างนั้นตลอด จึงว่าธรรมในใจกินไม่หมด แต่ธรรมในความจำนี้กินหมด จะไปเทศน์ที่ไหน พูดที่ไหนต้องดูหนังสือเสียก่อน เทศน์มาแล้วสมมุติว่าเขาเอาไปเทศน์อีก วันนี้เทศน์ไม่ได้เพราะยังไม่ได้ดูหนังสือ แน่ะเป็นอย่างงั้น

หลวงตามหาบัว

ภาคปฏิบัติไม่ทราบว่าดูหรือไม่ดูเทศน์เรื่อยเลย ตกธรรมาสน์ลงไปแล้วขึ้นธรรมาสน์นั่นอีก เทศน์อีก ตกธรรมาสน์แล้วขึ้นธรรมาสน์อีก อยู่อย่างงั้น วันหนึ่งบางทีถึงสามสี่กัณฑ์ก็มี เทศน์ไม่หยุดไม่ถอย เทศน์อยู่อย่างงั้น ใจถ้าลงเป็นภาชนะของธรรมแล้วเป็นอย่างงั้น เวลาเป็นภาชนะของกิเลสมันอัดอั้นตันใจ จะพูดอะไรก็พูดไปไม่ได้ เพราะกิเลสกันไว้หมด มันไม่ให้รู้ กิเลสกันไว้ๆ ความรู้ที่เล็ดลอดออกมาก็เศษเดนของกิเลส สุดท้ายก็เรียกว่าหาเก็บตกจากกิเลสเอามาเทศน์ไป ไม่ใช่เป็นเนื้อแท้ ทีนี้มันก็หมดไปอีกแหละ เทศน์ไปแล้วหมด อ้าว วันพรุ่งนี้เขาจะนิมนต์ไปพูดที่ไหน เทศน์ที่ไหนล่ะ อ้าว ยังไม่ได้ดูหนังสือไม่ได้แล้ว แน่ะเป็นอย่างงั้น

หลวงตามหาบัว ญาณสัมปันโน
หลวงตามหาบัว ญาณสัมปันโน

         นี่ละภาคปริยัติภาคความจำ ต้องอาศัยความจำเป็นพื้นฐานไปตลอด ไม่มีความจำเทศน์ไม่ได้ นี่เรียกว่าภาคปริยัติคือภาคความจำ ภาคปฏิบัติคือภาคความจริง ปฏิบัติจริง ๆ ภาวนาจริง ๆ ละจริง ๆ ละกิเลส เห็นธรรมก็เห็นจริง ๆ ขึ้นในใจ เมื่อได้รู้ได้เห็นขึ้นมาแล้วหายสงสัย ๆ แต่รู้ทางปริยัติเราสงสัยนะ นี่ก็เคยเรียนมาแล้วถึงเอามาพูดได้ ว่าบาป ว่าบุญ ว่านรก สวรรค์ พรหมโลก เปรต ผี นิพพาน มี ท่านบอกไว้ในตำรา บอกไว้ตามความจริงไม่ผิดไม่เพี้ยน แต่ใจเรามันปลอม กิเลสมันปลอมอยู่ในใจ